Ngành sản xuất, lắp ráp ô tô Việt Nam: Vị thế và chiến lược trong kỷ nguyên mới

Công nghiệp hỗ trợ giữ vị trí quan trọng thực hiện mục tiêu nội địa hóa ngành ngành sản xuất, lắp ráp ô tô Việt Nam

Vị thế và quy mô tăng trưởng

Sự phát triển của ngành sản xuất ô tô Việt Nam đã thúc đẩy kinh tế đất nước phát triển với các hoạt động kinh tế có giá trị cao, tạo việc làm và tạo ra chuỗi giá trị từ ngành công nghiệp hỗ trợ. Ngành công nghiệp ô tô hiện chiếm trên 3% GDP quốc gia, tạo việc làm trực tiếp cho khoảng 200.000 lao động trực tiếp, bao gồm lực lượng lao động có tay nghề cao và kỹ sư, chuyên gia thuộc lĩnh vực sản xuất lắp ráp ô tô và công nghiệp hỗ trợ.

Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) liên tục cao hơn khoảng 10 điểm phần trăm so với mức trung bình của toàn ngành công nghiệp chế biến, chế tạo. Giai đoạn 2018–2025 chứng kiến sự bùng nổ về sản lượng mặc dù bối cảnh kinh tế thế giới có nhiều biến động. Sản lượng xe sản xuất, lắp ráp trong nước liên tục tăng, từ 323.892 xe (năm 2020) lên 388.500 xe (năm 2024) và khoảng 480.000 xe (năm 2025),chiếm khoảng 70% tổng số xe bán ra. 

Đến hết năm 2025, cả nước có khoảng gần 650 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghiệp ô tô. Trong đó, có 40 doanh nghiệp thực hiện hoạt động sản xuất, lắp ráp ô tô với sản lượng thiết kế khoảng trên 1 triệu xe/năm; hơn 600 doanh nghiệp sản xuất linh kiện, phụ tùng ô tô... với sản lượng sản xuất lắp ráp trong nước đáp ứng khoảng 70% nhu cầu xe dưới 9 chỗ ngồi trong nước.

Các "ông lớn" như VinFast, Thaco, Thành Công (TC Group) cùng các tập đoàn đa quốc gia như Toyota, Honda, Ford đã xây dựng các tổ hợp sản xuất hiện đại với tỷ lệ tự động hóa cao, đáp ứng tiêu chuẩn toàn cầu. Đến giai đoạn 2025-2026, năng lực thực tế dự kiến đạt mức trên 700.000 xe/năm.

Đột phá trong nội địa hóa và công nghệ

Một trong những thành công lớn nhất là việc nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, giúp giảm giá thành và nâng cao năng lực cạnh tranh. So với mục tiêu được xác định trong Chiến lược phát triển ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2035 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1168/QĐ-TTg ngày 16/7/2014, ngành công nghiệp ô tô của Việt Nam đã đạt được tỷ lệ nội địa hóa theo phân khúc: đối với xe buýt đã đạt 60 - 70%, xe tải đạt 40 - 50%, xe con có tỷ lệ bình quân 20% (một số dòng xe cá biệt đã đạt tỷ lệ nội địa hóa trên 30% - theo báo cáo của doanh nghiệp).

Về ứng dụng công nghệ cao, các doanh nghiệp đã làm chủ dây chuyền ứng dụng Robot và AI vào các công đoạn hàn, sơn tĩnh điện và lắp ráp thông minh. Các doanh nghiệp Việt đã sản xuất được các nhóm linh kiện phức tạp như thân vỏ, khung gầm và hệ thống điện - điện tử.

Hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ - "xương sống" của ngành

Sự phát triển của ngành ô tô không thể tách rời vai trò của ngành công nghiệp hỗ trợ. Công nghiệp hỗ trợ cho ngành công nghiệp ô tô đã có sự chuyển dịch theo hướng gia tăng dần tỷ trọng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất trang thiết bị, linh kiện, phụ tùng và giảm dần tỷ trọng doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực lắp ráp, sản xuất thân và thùng xe ô tô. Tính đến hết năm 2025, Việt Nam có khoảng 650 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này. Trong đó, số lượng nhà cung ứng cấp 1 đạt chuẩn cho các hãng lớn là hơn 400 doanh nghiệp, tăng hơn 200% so với năm 2016. Nếu tính cả các nhà cung cấp nhỏ, con số này lên tới khoảng 2.000 doanh nghiệp.

Xuất khẩu linh kiện phụ tùng tăng mạnh: Năm 2024, Việt Nam xuất khẩu 10,6 tỷ USD linh kiện phụ tùng ô tô. Đặc biệt, Việt Nam đã trở thành nhà xuất khẩu dây dẫn điện lớn thứ ba thế giới. Các thị trường chủ lực bao gồm Nhật Bản, Mỹ và Hàn Quốc.

Công nghiệp hỗ trợ ngành sản xuất ô tô đã có những đóng góp đáng kể vào sự phát triển của ngành ô tô Việt Nam và dần tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu trong bối cảnh các hiệp định thương mại tự do dần có hiệu lực hoàn toàn. Các doanh nghiệp tại Việt Nam (cả doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI) đã sản xuất được các nhóm linh kiện, phụ tùng ô tô từ đơn giản đến phức tạp, đòi hỏi công nghệ cao như: các chi tiết cấu thành thân vỏ, khung gầm, hệ thống điện - điện tử, linh kiện nội - ngoại thất trong ô tô..., góp phần gia tăng tỷ lệ nội địa hóa của một số dòng xe chiến lược.

Điều này không chỉ giúp phát triển ngành công nghiệp ô tô nói riêng, mà còn từng bước góp phần xây dựng nền tảng công nghệ, hạ tầng sản xuất để tiếp tục phát triển các ngành nghề chiến lược khác như công nghệ vật liệu, cơ khí chính xác, robot và tự động hóa, công nghệ hàng không, vũ trụ,... 

Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI) đóng vai trò nòng cốt trong việc kết nối các doanh nghiệp nội địa vào chuỗi giá trị toàn cầu. Việc duy trì các chính sách bảo vệ sản xuất trong nước là yếu tố sống còn để giữ vững hệ sinh thái này. Hơn 70% doanh nghiệp hội viên VASI hiện đang tham gia cung ứng cho chuỗi giá trị ô tô và xe máy, khẳng định đây là thị trường cốt lõi thúc đẩy đổi mới công nghệ.

Thách thức và định hướng tương lai

Mặc dù đạt được nhiều kết quả khả quan, ngành ô tô Việt Nam vẫn đối mặt với áp lực cạnh tranh từ các nước trong khu vực như Thái Lan, Indonesia và sự thay đổi chính sách thương mại quốc tế. Chiến lược phát triển ngành công nghiệp ô tô Việt Nam đến năm 2030 đặt trọng tâm vào việc thúc đẩy sản lượng nội địa, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và chuyển dịch mạnh mẽ sang công nghệ xe điện, xe năng lượng xanh. Việt Nam đang dẫn đầu khu vực trong việc sản xuất xe điện (EV) và phát triển hạ tầng trạm sạc. Đây là hướng đi chiến lược để bắt kịp xu thế toàn cầu.

Mục tiêu chiến lược đến năm 2030: Trở thành trung tâm sản xuất ô tô điện hàng đầu của khu vực; Nâng tầm doanh nghiệp hỗ trợ Việt Nam tham gia sâu vào các lớp cung ứng Tier 1, Tier 2 toàn cầu; Hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ sản xuất nội địa và gian lận xuất xứ.

Để giữ vững vị thế, Chính phủ cần tiếp tục duy trì các điều kiện kinh doanh chặt chẽ nhằm tránh làn sóng "thương mại hóa", đồng thời ưu tiên các chính sách thúc đẩy xe năng lượng sạch. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp nắm bắt cơ hội, chủ động đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực hoạt động để hội nhập quốc tế. Sự kết hợp giữa khát vọng của các doanh nghiệp nội địa và sự đồng hành của Chính phủ chính là "chìa khóa" để ngành ô tô Việt Nam vươn tầm thế giới./.

Vũ Trìu

(Tạp chí Doanh Nghiệp và Thương mại - Số 5/2026)