Sản xuất lắp ráp ô tô là một trong những ngành công nghiệp trọng điểm, đòi hỏi hàm lượng công nghệ cao và quy trình tự động hóa nghiêm ngặt - Ảnh minh họa. (Nguồn Internet)
Nguy cơ dịch chuyển từ sản xuất sang thương mại
Trong văn bản gửi Chính phủ và các Bộ, ngành liên quan, VASI đại diện cho các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam, đề xuất không đưa ngành “Sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu xe ô tô” vào danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện đề nghị bãi bỏ. Theo ông Phan Đăng Tuất, Chủ tịch VASI, nội dung đề nghị bãi bỏ điều kiện kinh doanh của ngành sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu ô tô như dự thảo Nghị quyết sẽ có những tác động xấu đến sự phát triển của ngành công nghiệp ô tô của Việt Nam nói chung và công nghiệp phụ trợ ô tô nói riêng. VASI hiện đại diện cho hơn 350 hội viên chính thức và 500 hội viên liên kết, trong đó lĩnh vực ô tô, xe máy thu hút trên 70% doanh nghiệp tham gia cung ứng.
Việc giữ nguyên điều kiện kinh doanh của ngành “Sản xuất, lắp ráp, nhập khẩu xe ô tô” trong danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện như hiện nay là nhằm bảo vệ nền sản xuất trong nước và hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ. Nếu bãi bỏ điều kiện kinh doanh của ngành này có thể khiến các doanh nghiệp chuyển từ lắp ráp trong nước sang nhập khẩu nguyên chiếc. Sự dịch chuyển này sẽ mang lại nhiều hệ lụy:
Thứ nhất, việc chuyển từ sản xuất sang thương mại sẽ làm suy giảm đầu tư sản xuất nội địa hóa đối với linh kiện, phụ tùng và dịch vụ công nghiệp trong nước, ảnh hưởng lớn đến hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ trong nước.
Thứ hai, nhu cầu sản xuất linh kiện, phụ tùng giảm hoặc không còn thì không có động lực đổi mới công nghệ của chuỗi cung ứng. Các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ sẽ gặp khó khăn trong việc tiếp cận khách hàng và thị trường, mất động lực đầu tư đổi mới công nghệ, làm giảm năng lực cạnh tranh của toàn ngành chế tạo trong dài hạn.
Thứ ba, gia tăng rủi ro về gian lận xuất xứ và biện pháp phòng vệ thương mại. Việc bỏ điều kiện kinh doanh có thể làm gia tăng hành vi gian lận xuất xứ từ một bộ phận nhỏ doanh nghiệp. Hệ quả là nguy cơ bị điều tra và áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại đối với hàng hóa liên quan, gây tác động lan tỏa tiêu cực đến toàn ngành.
Chủ tịch VASI khẳng định, trong giai đoạn chuyển đổi công nghệ then chốt từ xe nhiên liệu hóa thạch sang phương tiện năng lượng mới, việc duy trì điều kiện kinh doanh là công cụ cần thiết để củng cố năng lực sản xuất, thúc đẩy phát triển hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ và bảo vệ uy tín hàng Việt. Đây là ngành công nghiệp công nghệ cao, có tính lan tỏa rất lớn đến các ngành công nghiệp hỗ trợ. Việc duy trì điều kiện kinh doanh đối với ngành sản xuất, lắp ráp ô tô là cần thiết để doanh nghiệp, thị trường và người tiêu dùng thích ứng, đồng thời củng cố năng lực sản xuất trong nước. Việc duy trì các điều kiện kinh doanh của ngành sản xuất ô tô không phải là cản trở hay gây khó khăn cho doanh nghiệp. Ngược lại, nó như điều kiện cần để thúc đẩy phát triển doanh nghiệp và công nghệ trong công nghiệp hỗ trợ.
Ngành ô tô, đặc biệt là phân khúc xe điện của Việt Nam, mới tăng trưởng mạnh trong thời gian ngắn. Các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ đang trong quá trình đầu tư công nghệ, phát triển sản phẩm mới và nhận các chứng nhận quốc tế. Quá trình này đòi hỏi thị trường đầu ra ổn định trong trung và dài hạn. Duy trì điều kiện kinh doanh của ngành này góp phần bảo đảm tăng trưởng bền vững của thị trường lắp ráp trong nước, qua đó tạo nền tảng để doanh nghiệp nâng cao năng lực công nghệ và mở rộng sang các ngành công nghiệp khác.
Bên cạnh đó,quy định còn đóng vai trò là công cụ sàng lọc, khuyến khích các nhà đầu tư có cam kết dài hạn, bao gồm đầu tư cơ sở sản xuất, lắp ráp và phát triển chuỗi cung ứng trong nước. Điều này góp phần hình thành hệ sinh thái công nghiệp ô tô và thúc đẩy cộng đồng doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ phát triển, giúp kiểm soát xuất xứ hàng hóa ngay từ đầu vào, giảm thiểu nguy cơ gian lận xuất xứ và các tranh chấp thương mại quốc tế trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu gia tăng.
Suy giảm động lực nội địa hóa
Đồng quan điểm với VASI, Hiệp hội doanh nghiệp cơ khí Việt Nam (VAMI) cho rằng các quy định hiện hành yêu cầu doanh nghiệp phải đầu tư hệ thống nhà xưởng, dây chuyền hàn, sơn, lắp ráp để sản xuất từ linh kiện rời. Ngành sản xuất, lắp ráp ô tô không chỉ đơn thuần là một ngành kinh doanh thương mại mà là một ngành công nghiệp nền tảng, có tác động lan tỏa đến nhiều ngành công nghiệp phụ trợ. Khi thực hiện sản xuất, lắp ráp ô tô được tiến hành từ linh kiện rời các doanh nghiệp mới có động lực nội địa hóa, sản xuất linh kiện trong nước để cung ứng cho ngành công nghiệp ô tô.
Nếu bỏ đi các điều kiện quản lý, doanh nghiệp có thể chỉ nhập nguyên khối thân xe hoàn chỉnh để lắp ráp giản đơn. Khi đó, Việt Nam có nguy cơ trở thành thị trường tiêu thụ thuần túy cho các thương hiệu nước ngoài, ngành công nghiệp ô tô sẽ mất đi động lực nội địa hóa.
Đại diện VAMI khẳng định các điều kiện sản xuất, lắp ráp ô tô hiện hành đã trải qua quá trình đơn giản hóa đảm bảo phù hợp với năng lực sản xuất thực tế và được các doanh nghiệp áp dụng ổn định mà không tạo ra rào cản bất hợp lý nào đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh. Các điều kiện đầu tư kinh doanh của ngành sản xuất, lắp ráp ô tô hiện hành đã trải qua quá trình rà soát kỹ lưỡng, đơn giản hóa các điều kiện không cần thiết hoặc trùng lắp với hệ thống pháp luật khác, chỉ giữ lại các điều kiện thật sự cần thiết, phù hợp với quy định của Luật Đầu tư về ngành, nghề kinh doanh có điều kiện và định hướng, yêu cầu phát triển ngành công nghiệp ô tô của Nhà nước. Thực tiễn trong thời gian qua không có bất kỳ ý kiến nào đề xuất bãi bỏ từ phía các doanh nghiệp, nhà đầu tư cho thấy điều kiện đầu tư kinh doanh đối với ngành sản xuất, lắp ráp ô tô theo quy định hiện hành là phù hợp với năng lực sản xuất thực tế và đã được các doanh nghiệp áp dụng ổn định mà không cản trở và không hạn chế quyền kinh doanh của doanh nghiệp.
Đại diện Hiệp hội các Nhà Sản xuất Ô tô Việt Nam (VAMA), Chủ tịch Osamu Hirata cũng cảnh báo việc giản lược điều kiện có thể làm giảm động lực đầu tư vào sản xuất quy mô lớn. Các quy định hiện hành đang góp phần thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư sản xuất, lắp ráp từ linh kiện rời (CKD), qua đó tạo nhu cầu sử dụng linh kiện trong nước và động lực phát triển chuỗi cung ứng nội địa. Nếu bãi bỏ các điều kiện này, doanh nghiệp có thể có xu hướng tối ưu theo hướng giảm đầu tư sản xuất, chuyển sang mô hình lắp ráp giản đơn hơn (ví dụ sử dụng các cụm linh kiện hoặc thân xe ở mức độ hoàn chỉnh cao), qua đó làm giảm động lực phát triển sản xuất linh kiện trong nước. Như vậy sẽ giảm động lực đầu tư vào sản xuất quy mô lớn, từ đó ảnh hưởng đến phát triển công nghiệp hỗ trợ và mục tiêu nội địa hóa.
Đặc biệt, trong bối cảnh chi phí sản xuất trong nước còn cao, quy mô sản lượng còn hạn chế, trong khi ngành công nghiệp hỗ trợ vẫn đối mặt với khó khăn về quy mô và năng lực cạnh tranh, việc giản lược các điều kiện đối với sản xuất lắp ráp thực chất có thể làm suy giảm nhu cầu đối với linh kiện nội địa. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến các nhà cung cấp Tier 1, Tier 2. Về dài hạn, điều này có thể làm suy giảm nền tảng phát triển sản xuất trong nước, thay vì thúc đẩy mục tiêu phát triển ngành công nghiệp ô tô theo hướng có giá trị gia tăng cao hơn.
Xe điện đang là xu thế tất yếu của ngành giao thông toàn cầu và Việt Nam - Ảnh minh họa (Nguồn: Internet)
Về phía các doanh nghiệp, ông Lưu Văn Đạt, Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Trường Hải khẳng định sự cần thiết duy trì điều kiện sản xuất, lắp ráp ô tô như hiện nay. Ngành sản xuất lắp ráp ô tô không chỉ đơn thuần là một ngành kinh doanh thương mại mà là một ngành công nghiệp nền tảng, có tác động đến nhiều ngành công nghiệp phụ trợ. Các quy định hiện hành về điều kiện sản xuất lắp ráp ô tô yêu cầu các doanh nghiệp muốn tham gia hoạt động tại Việt Nam phải đầu tư lớn và dài hạn để hình thành hệ thống nhà xưởng, dây chuyền sản xuất với đủ các khâu hàn, sơn, lắp ráp, kiểm tra chất lượng sản phẩm, đồng thời yêu cầu và thúc đẩy các doanh nghiệp phải sản xuất, lắp ráp ô tô từ linh kiện rời.
Nếu không có các điều kiện này, ngành công nghiệp ô tô và công nghiệp hỗ trợ cho ô tô trong nước sẽ mất đi động lực nội địa hóa, trực tiếp ảnh hưởng đến chuỗi giá trị sản xuất ô tô, linh kiện phụ tùng ô tô của các hãng sản xuất ô tô thế giới đã hình thành và phát triển tại Việt Nam trong thời gian qua. Ngoài ra, các điều kiện sản xuất, lắp ráp ô tô hiện hành đã trải qua quá trình đơn giản hóa đảm bảo phù họp với năng lực sản xuất thực tế và được các doanh nghiệp áp dụng ổn định mà không tạo ra rào cản bất hợp lý nào đối với hoạt động sản xuất kinh doanh.
Các quy định hiện tại bắt buộc nhà đầu tư phải cam kết dài hạn, từ đó thu hút chuyển giao công nghệ và hình thành chuỗi cung ứng linh kiện đáp ứng tiêu chuẩn toàn cầu.
Đảm bảo chất lượng, an toàn và môi trường cạnh tranh công bằng
Một khía cạnh khác được các doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là tính an toàn và sự công bằng của thị trường. Bà Thái Thị Thanh Hải, Phó Chủ tịch HĐQT kiêm Phó Tổng giám đốc thường trực VinFast cho biết, các điều kiện về cơ sở vật chất (nhà xưởng, dây chuyền kiểm tra, đường thử, cơ sở bảo hành) quy định tại Nghị định 116/2017 không phải là rào cản hành chính. Đây là yêu cầu bắt buộc để kiểm soát chất lượng, bảo đảm an toàn cho người tham gia giao thông và hạn chế tác động tiêu cực ra môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm. Nếu bãi bỏ điều kiện này sẽ dẫn đến khó kiểm soát chất lượng của hoạt động sản xuất, lắp ráp ô tô.
Ô tô là phương tiện giao thông hữu ích nhưng trực tiếp ảnh hưởng đến trật tự, an toàn xã hội, sức khỏe của cộng đồng, an toàn của người sử dụng và người tham gia giao thông vì thế phải đảm bảo an toàn, cần có điều kiện bắt buộc khi hoạt động. Việc duy trì các điều kiện kinh doanh nhằm bảo đảm chất lượng sản phẩm cũng như trách nhiệm của nhà sản xuất trong suốt vòng đời hoạt động mang lại sự toàn cho người sử dụng, người tham gia giao thông và hạn chế tác động tiêu cực ra môi trường.
Bên cạnh đó, việc bỏ các điều kiện kinh doanh sẽ tạo ra môi trường cạnh tranh không công bằng đối với các doanh nghiệp đã đáp ứng các điều kiện này. Trong nhiều năm qua, các doanh nghiệp (cả FDI và nội địa) đã đầu tư hàng nghìn tỷ đồng vào nhà máy sẽ rất khó cạnh tranh về giá với những đơn vị chỉ nhập linh kiện về lắp ráp đơn giản. VASI cảnh báo nếu thiếu cơ chế kiểm soát từ điều kiện kinh doanh, rủi ro về hành vi gian lận xuất xứ từ một bộ phận doanh nghiệp sẽ tăng cao. Điều này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn khiến hàng hóa liên quan dễ bị điều tra và áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại, gây tác động lan tỏa tiêu cực đến uy tín của toàn ngành công nghiệp Việt Nam.
Quy định điều kiện kinh doanh hiện hành đóng vai trò sàng lọc các đơn vị có năng lực thực sự, ngăn chặn gian lận và cạnh tranh không lành mạnh, đảm bảo thị trường kinh doanh công bằng cho ngành công nghiệp ô tô trong nước. Vì vậy, các hiệp hội khẩn thiết đề nghị Chính phủ xem xét giữ vững các quy định này để củng cố năng lực sản xuất và bảo đảm sự tăng trưởng bền vững cho cộng đồng doanh nghiệp trong nước./.
Vũ Trìu
(Tạp chí Doanh nghiệp và Thương mại - Số 5/2026)
